Ongemak vormt goedbeschouwd de kern van het strategievak. Strategie binnen een overheidsorganisatie heeft dan ook vaak het karakter van een impossible job. Een type activiteit dat vanwege de inherente dilemma’s die erin besloten liggen altijd maakt dat de beoefenaren ervan zich – als ze het goed doen – in zekere mate onmogelijk maken. Ze roeien tegen de stroom in, bieden tegenwicht, denken de andere kant op, en hebben oog voor wat anderen vaak vanuit pragmatische reden van bestuurbaarheid (‘hoe moet vooruit’) over het hoofd zien. Zo zijn strategen dus ‘onmogelijke types’. Het werk is moeilijk, maar het goed uitoefenen van dat werk maakt strategen ‘moeilijk’. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de strategische functie een veel gereorganiseerde functie is, die met de tijd vaak van kleur en locatie verandert.

In dit essay staan Jorgen Schram, Laura Schröer, Mark van Twist en Martijn van der Steen stil bij de wijze waarop de strategiefunctie bij de rijksoverheid invulling krijgt. Ze bouwen daarbij voort op eerder onderzoek uit 2007, vormgegeven in het NSOB essay Tussen inkapseling en afstoting. Uit het nieuwe onderzoek komt naar voren dat de strategiefunctie zich in de afgelopen twintig jaar sterk heeft geprofessionaliseerd maar daardoor ook vaak heeft ontwikkeld naar een plek waar politiek bestuurders comfort zoeken; waar ambtenaren worden gevraagd ‘mee te denken’ en complexe dossiers ‘snel en efficiënt’ dienen worden opgepakt. De vraag is echter of dit, ook in het licht van de veranderde ambtseed, ruimte voor tegenspraak en actuele discussies omtrent ambtelijk vakmanschap, verstandig is. De auteurs pleiten er dan ook voor om bewuster én explicieter binnen de strategische functies aandacht te hebben voor de keerzijden van kwesties. Denk aan kennis en inzichten die anderen (proberen te) vermijden, partijen die anderen (dreigen te) verliezen, verhalen en onderwerpen die anderen (proberen te) verzwijgen en organisatiedelen die anderen (dreigen te) verwaarlozen. Want, zo stellen zij, strategie is niet alleen of zozeer een manier om met ongemak om te gaan, maar het is eerder andersom: ongemak vormt de kern van het vak. 

Bij het essay hebben de auteurs een oplegnotitie Rijksbrede strategie of strategie rijksbreed? geschreven waarin zij verkennen hoe de strategische functie bij de rijksoverheid niet alleen departementaal maar ook interdepartementaal is vorm te geven. De auteurs maken daarbij ook de verbinding met andere ontwikkelingen binnen de Rijksdienst zoals de ambitie én de concrete poging van de secretarissen-generaal (SG’s) om ‘hun’ gezamenlijke beraad, het SG Overleg (SGO), om te vormen tot een Bestuursraad Rijk (BRR) en daar ook inhoudelijke verantwoordelijkheid te nemen. Met deze stap van het SGO naar BRR ontstaan immers ook nieuwe routes voor de inrichting van een strategische functie.

Het essay en bijbehorende oplegnotitie zijn geschreven in opdracht van het Strategie Beraad Rijksbreed (SBR), een interdepartementaal overlegplatform waarin strategische directies van alle ministeries, planbureaus, de WRR en de Dienst Analyse en Onderzoek samenwerken om het strategisch vermogen van de Rijksoverheid te versterken.