Gehoorzaamheid klinkt eenvoudig. Regels zijn er om na te leven, wetten om te respecteren. Maar wat als die regels botsen met wat je acht dat goed is? Wat als de norm niet past bij de alledaagse realiteit? In het onderwijsbestuur is dat geen theoretische vraag, maar een dagelijkse realiteit.
Dit essay neemt je mee naar die spanningsvelden. De aanleiding van dit onderzoek is een casus die in 2025 de gemoederen verhit: twee schoolbesturen besluiten de verplichte doorstroomtoets niet af te nemen. Hun keuze – geworteld in pedagogische overtuigingen – leidt tot een openlijk conflict met de inspectie van het onderwijs en het ministerie van onderwijs, cultuur en wetenschap. Maar achter deze botsing schuilt een dieper vraagstuk: wat betekent gehoorzaamheid in een stelsel dat tegelijk ruimte wil bieden voor autonomie én vasthoudt aan uniforme regels?
De auteurs – Henk den Uijl, Marlies Honingh, Jessie Samwel en Eva Kloet – verkennen dit vraagstuk niet juridisch, maar filosofisch. Met Paul Ricoeur als gids ontvouwt zich een gelaagd perspectief waarin drie niveaus centraal staan: waarden, normen en praktische wijsheid. Waarden drukken uit wat we nastreven: goed onderwijs, kansengelijkheid, brede vorming. Normen vertalen die waarden in wetten en verplichtingen. En dan is er de praktijk, waar bestuurders moeten handelen in concrete situaties – soms op de rafelrandjes van regels, soms tegen de stroom in.
Drie casussen vormen de kern van het essay. Naast de doorstroomtoets gaat het over het inzetten van onbevoegde leraren in tijden van structureel lerarentekort, en over de druk om onderwijsregio’s te vormen. Elk voorbeeld laat zien hoe gehoorzaamheid en ongehoorzaamheid geen zwart-witbegrippen zijn, maar een spectrum van afwegingen. Soms is ongehoorzaamheid openlijk en principieel, soms stil en pragmatisch. Soms is het een daad van verzet, soms een poging om trouw te blijven aan de bedoeling van onderwijs.
Dit essay is geen pleidooi voor rebellie, maar een uitnodiging om anders te kijken. Om te zien hoe bestuurders laveren tussen stelsel en school, tussen norm en noodzaak. Hoe gehoorzaamheid niet altijd deugdzaam is, en ongehoorzaamheid niet altijd ondermijnend. Het is een verhaal over spanning, zorgvuldigheid en de vraag die blijft knagen: wat is hier het goede om te doen?
Dit essay is geschreven in opdracht van Verus
